Views: 187

Ekonomi teorilerinin evrensel olup olmadığı sorusunu cevaplamadan önce ekonominin bir bilim olup olmadığını sorgulamak daha doğru bir yaklaşım olur. Ancak fizik, kimya gibi doğa olaylarını açıklamakla ilgilenen pozitif bilimler statüsünde değerlendirildiğinde, ekonominin de sosyal planda vuku bulan olayların sebep-sonuç ilişkilerini irdeleyen bir bilim olduğu ve ekonomik teorilerin birer doğa kanunu hükmünde kabul edilmesi gündeme gelebilir.

Tartışmayı ilk ortaya atan ve ekonomi teorilerinin de fiziki kanunlar gibi kabul edilmesi gerekliliğini dillendiren Fizyokratlar olsa da ekonominin bilim olarak değerlendirilmesi bu alanın babası kabul edilen Adam Smith’in açtığı çığır ile başlar. Adam Smith bir ahlak felsefecisi ve hemen ardılı klasik ekonominin ikinci babası Malthus bir rahiptir. İlk ekonomik teorisyenlerin zihin dünyasında, dönemin akılcı yaklaşımının dünyayı açıklamakta kullandığı yöntemin ve kiliseye yönelik meydan okumanın büyük bir etkisi vardır. Dünyayı yaratan ve onun için kanunlar koyan Tanrı’nın insanlar, sosyal hayat ve bu hayatı düzenleyen beşeri dünya için de bir takım kanunlar koymuş olması oldukça doğaldır. Doğanın bir dengesi olduğu gibi piyasanın da bir dengesi vardır. Bu kanunlar sayesindedir ki piyasa serbest bırakıldığı takdirde her daim dengeye gelecektir. Dünyanın dengesini bozmamak için doğaya müdahalesini sınırlaması gereken insan, beşeri kanunlara da müdahale etmemeli, görünmeyen elin piyasayı dengeye getirmesini beklemelidir. Adam Smith’in görünmeyen eli aslında Tanrı’nın elidir.

Ekonominin bir bilim olarak kabul görmesi ve arz/talep kanunu gibi bazı teorilerin fiziki bilimlerdeki doğa kanunları mesabesinde değerlendirilmesi, teorilerin evrensel gerçekler olduğu görüşünü kabul ettirmekte kullanılan bir yaklaşımdır. Teorileri üreten batı dünyası bunları tamamen kendi politik gerçeklerinin bir parçası olarak geliştirir ve uygularken, bir taraftan da uygulamadaki pürüzlerin giderilmesi için tüm dünyanın da bu reçeteleri ve doğal düzen fikrini kabullenmesini dikte eder. Bu süreçte teorisyenlerin politik etkilerden tamamen bağımsız ve hür bir şekilde bilimsel çalışmalarını ilerlettikleri düşünülebilir mi? Naif bir yaklaşım ile bu soruya evet denebilir belki ancak içinde bulunulan politik, sosyal, ekonomik vb. faktörler dikkate alındığında, fikir adamının içine doğduğu bu dünyadan düşünsel sürecini tamamen bağımsızlaştırması mümkün değildir. Burada problemli olan, belirli bir coğrafya ve zaman dilimi için geçerli olan bazı teoriler tüm dünyaya dayatılırken, bu teorilerin fiziki bilimlerde olduğu gibi evrensel gerçekler olarak kabul edilmesinin istenmesidir.

Serbest piyasa ekonomisine dair geliştirilen teoriler bu konudaki güzel örneklerden birisidir. Mutlak üstünlük ve mukayeseli üstünlük teorileri bütün ülkeler için geçerli midir? Ya da bugün gelişmiş ülkeler olarak tabir ettiğimiz ülkeler, yaşadıkları gelişim sürecini bu teorilere uymalarına mı borçludur? Gelişmenin anahtarı olarak sunulan serbestleşme politikalarının bugün bayraktarlığını yapan ülkelerin bile gelişme süreçlerinde bu politikaları uygulamadığı bir gerçektir. Diğer taraftan tüm ülkelerin sahip olduğu büyüme dinamikleri farklıdır. Bu açıdan “nasıl refaha ulaşabiliriz?” sorusuna cevap verirken (ki bu sorunun doğru bir soru olup olmadığı tartışılabilir) tüm ülkelerin aynı yöntemi ve politikaları uygulayarak aynı amaca ulaşmaya çalışmaları da doğal değildir.

Bu konuda tarihi örnekler bize İngiltere, Almanya, Japonya ve Çin büyüme sürecinin birbirinden çok farklı büyüme dinamiklerine sahip olduklarını gösterir. Sanayi devrimini yaşamamış bir İngiltere’nin kıymetli maden stoklamayı temel politika hedefi olarak sürdürmesi normal karşılanabilir. Adam Smith’in dış ticaret konusunda merkantilizme karşı çıkarken ve dış ticaretin serbestleştirilmesini savunurken kullandığı düşünce silsilesinin arkasında Sanayi Devrimini yaşamış ve mutlak üstünlüğü elde etmiş bir ülke vardır. Dolayısıyla bu ülkelerin belli bir gelişmişlik seviyesine ulaştıktan sonra kendilerine daha geniş pazarlar elde etmek için serbestleşme teorilerini savunmuş olmaları gerçeğe daha yakındır.

Teorilerin arka planına baktığımızda her zaman politika ve ülkelerin çıkarlarını görürüz. Ha-Joon Chang’in ifade ettiği gibi: “Piyasanın sınırlarının belirsiz olduğunu ve nesnel bir şekilde belirlenemeyeceğini kabul etmek ekonominin fizik ve kimya gibi bir bilim değil de siyasi bir uygulama olduğunu anlamamızı sağlayacak.”

Ekonomik Teoriler Evrensel midir?

by Selman Ortaköy time to read: 3 min